با اينكه اين اطلاعات تا حدودى حاكى از واقعه‌كاوى همراهان او است امّا بعيد نيست كه تصميم اسماعيل از ديدگاه بخت‌خوشى باشد كه تاكنون به روى عمليات نظامى وى لبخند زده بود و اين باور را در وى پديد آورده بود كه واقعا شكست‌ناپذير است . شاه اسماعيل در جنگ چالدران در 2 رجب 920 / 23 اوت 1514 شكستى سخت خورد . گروه معدودى از هوادارانش به پايتخت خويش تبريز هزيمت كرد ، ولى سپاهش درهم كوبيده شد و شمارى از فرماندهانش به قتل رسيدند . فاجعه اين شكست از اينجا پيداست كه حرمسراى دربار هم با دو همسر اسماعيل به دست دشمن افتاد . علت شكست ايران نه‌تنها آن عللى است كه در بالا گفته شد ، بلكه برترى تعداد سپاه تركان نيز بود و دسترسى آنها به توپخانه و اسلحه گرم كه ايرانيان كاملا فاقد آن بودند « 1 » و همين مطلب تأثيرى سخت و مهلك بر سوارگان شاه ، خصوصا در يك جلگه وسيع ، گذاشت . البته تسلط درخشان سليم بر مشكل لجستيكى كه دشواريهاى آن را نبايد دست‌كم گرفت و حركت دادن سپاه از مناطق دوردست امپراتورى از عوامل مهم پيروزى سپاه تركان بود ، گواينكه شايد چندان نقش قاطعى در روند جريانات نداشت . با همه شكست كامل اسماعيل ، سلطان عثمانى در وضعيتى نبود كه از اين پيروزى بهره‌بردارى كاملى بكند . او به تعقيب شاه پرداخت و تبريز را متصرف شد . اما يك هفته بعد در 13 سپتامبر به ناچار به طرف غرب راند چون عليرغم پيروزى آشكار ، نتوانست فرماندهان و افسران خود را قانع سازد تا زمستان را در تبريز بگذرانند و اگر مىخواهند تعقيب شاه را ادامه بدهند وارد كوهستانهاى ايران شوند . در اينجا با وضعيتى مواجه مىشويم كه صفويان در درگيريهاى آتى خود با عثمانيان از آن كمال بهره‌بردارى را كردند ؛ يعنى كشيدگى و طول خطوط ارتباطى ، دشواريهاى حمل‌ونقل و آب‌وهواى نامساعد و سخت آناتولى و آذربايجان . آنها پس از جنگ چالدران با هشيارى از اين اوضاع و احوال بهره گرفتند و از جنگى سرنوشت‌ساز با عثمانيان امتناع كردند و توان و تهاجم خود را در متفرق كردنشان به كار بستند ، با اين اميد كه فرا رسيدن زمستان آنها را مجبور به بازگشت كند . اسماعيل كمى پس از بازگشت سليم ، بىهيچ مشكلى به تبريز برگشت . او هرگز نتوانست از اشغال ايالات ارزنجان و دياربكر بتوسط سپاه تركان و ضميمه نهايى آنها به امپراتورى عثمانى جلوگيرى كند و اين ايالات پس از سال 922 / 1517 م . هرگز بازپس گرفته نشد . * * *

--> ( 1 ) - فلسفى ، « جنگ چالدران » ، ص 53 ؛ سيورى ، " The Sherly Myth " ، صص 73 به بعد .